Om vir die dood te sing … Kerkbode 15/08/2013

Om vir die dood te sing …

Kerkbode 15/08/2013 |

Geliasieer onder: Aktueel |

’n Lied vir die dood – vír jou, óór jou – jy maak my bang vanaand maar jou wrede eenoog-angel is uit ’n grotgraf kru ontangel

Deur Francois Mulder

Sy was “ 'n meisie soos ’n fee ” – soos wat Koos du Plessis dit destyds vir sy meisiekind, Karla, gesing het. Maar sy was ook anders, spesiaal-anders: ’n Down­sindroom-hemelkind. Saam met familie en vriende neem ons – vir haar aardse lewe – afskeid van die 17-jarige Donné Nitzschke. ’n Hemelkind is ’n besonderse, hemelse geskenk aan die ouers. Natuurlik met heelwat meer uitdagings as die gewone. Só ’n geskenk breek dan ook dikwels huwelike op. Maar die uiteindelike band van liefde tussen ouers en hulle hemelkind is sterker as die dood. In hemelkinders se oë sien ’n mens werklik die hemel. Hulle het onvoorwaardelik lief, sonder bymotiewe en agendas. Donné se gunstelingkleur was “Barney-pers”.

Roerende tonele speel by die graf af toe haar mamma Marinda, pa Antony, en sussies, Jenene en Charné, saam met die familie blomme – maar ook Barney-boekies en -speelgoed – op die kis kom plaas. Ons bemoedig mekaar met die belofte van ’n toekomstige weersiens en gaan leef die lewe verder. Hierdie klein meisietjie word vir baie van ons ’n band  met die ewigheid. Dan sing ons glimlaggend, maar met betraande oë vir die dood: “Jesus roep my vir ’n sonstraal, om elke dag te skyn.”

 Dankdiens
Ek bêre elke begrafnisbrief van die geleenthede waar ek moes voorgaan. My rol is dié van fasiliteerder vir familie en vriende met hulle afskeid van ’n geliefde. Soos die winter oor ons land inrol, só begin die winterseisoen se begrafnisse ook. Veral ons kosbare oupas en oumas loop deur soos daar in hulle bos gekap word. Môre is die derde begrafnis van 2013 se winter.

Wat ’n voorreg om saam met mense te huil en te lag by sulke kosbare en unieke afskeidsgeleenthede … Fasiliteerder is ek, ja, maar ook getuie van die hoop wat in my leef op grond van Jesus se woorde: “Ek is die opstanding en die lewe. Wie in My glo, sal lewe, al sterwe hy ook … Glo jy dit?” (Joh 11:25-26.) Roudiens? ’n Begrafnis of ’n verassingsdiens? Vir gelowiges word dit in alle gevalle ’n dankdiens.


Die blou voëltjie
In ’n onlangse rubriek skryf Abel Pienaar oor ’n mitiese blou voëltjie wat met elke sonsopkoms op jou vensterbank kom sit en sing: “Is vandag dalk die dag wat jy gaan sterf?” In antwoord op die blou voëltjie se lied, is syne een van aanvaarding – sonder ’n geloof in die lewe na die dood. Daardie – volgens hom – naïewe geloof is bloot ’n mensgeskepte konstruk. 

En hoe klink Abel se “Doods-lied”? Min of meer só:

Kom ons word vriende, ek en jy 
Ons maak vrede en word bly 
Ons lag saam vir die verspotte grap 
Dat mense dink hul kan uit jou kloue ontsnap
So jammer vir julle wat eintlik hallusineer 
Om te dink ’n lewe na dood kan jul begeer 
Kom vat ’n dop saam met ons en Tomas 
want môre sterf ons en dis nommerpas
Julle kul julself hier en julle kul julself daar 
in plaas van die werklikheid omarm 
ontvlug jul steeds na jul “pie in the sky”

Ek hoor nie die vriendelike blou voëltjie se getjirp in hierdie lirieke nie – eerder ’n swaar, mistroostige dodemars. Daarom sing ek veel eerder Tomas se lied – in sy respons op die opgestane Jesus se uitnodiging dat hy maar namens ons almal aan die wonde in sy polse en deurboorde sy kan vat: “My Here en my God!” Na sy lied vir die dood, gee hy, hierdie Tomas, as sendeling-martelaar sy eie lewe vreesloos prys vir hierdie Jesus en vir die waarheid van sy dood-oorwinnende goeie nuus.

Avbob, Saffas en Doves
Dink ’n bietjie na oor hoe vorige geslagte met die dood saamgeleef het: Oupa en Ouma het gesterf en is vanuit die plaashuis “voorberei” en uiteindelik begrawe. Die dood was sigbaar en naby. So ook met die vroeë kerk.

As Paulus skryf dat ons saam met Christus gesterf het en nou opgewek is, het sy eerste lesers presies verstaan wat hy bedoel, want hulle het die dood daagliks gesien en beleef. Deesdae leef ons egter in ’n samelewing wat die dood so ver moontlik wegskuif. Avbob, Saffas of Doves sal alles vir ons netjies, professioneel en so verteerbaar moontlik hanteer. Só sê die begrafnisondernemer by die tweede winter-slagoffer se graf: “U kan die blomme op die kis kom plaas, maar daarna sal ons wag tot almal vertrek voordat ons die kis toegooi. Dit is nie mooi om dit te sien nie.” Sy opmerking verwoord ons vermyding van die dood se harde werklikheid. Jesus het sy gehoor egter aangepor om die dood vierkantig in die oë te kyk.

Die “tekens van die tye” waarvan Hy gepraat het, konfronteer elke mens met sy eie dood. Daarom gesels Jesus met sy dissipels oor die Galileërs wat deur Pilatus laat doodmaak is toe hulle besig was om offerdiere in die tempel te slag (Luk 13:1-5.) Hý opper die Siloamtoring-tragedie toe dié 18 slagoffers geëis het – met ’n dringende konklusie: “Hou op om allerhande uitsprake oor ander se lewe te maak. Kry liewer julle eie lewe in orde. Binnekort is julle ook dood. Dan is dit te laat om julle saak met God reg te maak” (Die Boodskap).

Kunstenaars sing oor die dood
Kunstenaars probeer reeds eeue lank om met kwas, potlood en kitaar iets van die dood vas te vang (in ’n futiele poging tot die mak maak daarvan?)
Wanneer ’n 28-jarige sendeling op 8 Januarie 1956 in Ecuador vermoor word (tydens ’n uitreik na die Waodani-volk met die boodskap van Jesus Christus), weerklink die skokgolwe wêreldwyd. Predikers raak liries oor die parallelle met Jesus se woorde in Matteus 10:39: “Hy wat sy lewe wil behou, sal dit verloor; en hy wat sy lewe ter wille van My verloor, sal dit vind.” Maar dit is die sanger, Scott Wesley Brown, wat hierdie 28-jarige martelaar, Jim Elliot, se beroemde woorde neem en dit as lied vir die dood sing: “He is no fool who gives what he cannot keep to gain what he cannot lose.”

Geweerskote in Waterkloof
Op Guy Fawkes-nag in 1994 kyk ons Forrest Gump op die grootskerm. In die fliek sê Forrest die volgende oor John Lennon: “Some years later that nice young man from England was on his way to see his little boy and was signing autographs – FOR NO PARTICULAR REASON AT ALL – somebody shot him.” Later dié aand bel my pa my met die nuus dat my gunstelingprofessor, Johan Heyns, vermoor is. Ek was finalejaar-tokkelok by Tukkies; hy was my held. Die volgende oggend laat val ek ’n glasbottel aan skerwe in ons studentewoonstel. Daardie selfde aand sing ek oor die telefoon ’n pasgeskryfde lied aan die dood vir my vriend Louis Brittz: 

Lied vir die dood

Die bottel het geval, die skerwe lê verpletter
Die legkaart is banaal, die stukke lê verketter
’n duis’ligheid tref
my hart geklief
dié refrein maal in my               

’n lied vir die dood – vír jou, óór jou –

 jy maak my bang vanaand

maar jou wrede eenoog-angel

is uit ’n grotgraf kru ontangel

My woorde dit is al, odes eng geyk
Die trooswoord leeg en koud, die lewensvlag gestryk
’n duis’ligheid tref
my hart geklief
dié refrein skeur in my              

’n lied vir die dood – vír jou, óór jou –

 jy maak my bang vanaand

maar jou wrede eenoog-angel

is uit ’n grotgraf kru ontangel

’n sanger hoor ek skree: “dis hoop in smart wat kort!”
die prediker eggo mee, die lewe eind’loos kort
’n duis’ligheid tref
my hart geklief dié refrein maal in my          

’n lied vir die dood – vír jou, óór jou –

 jy maak my bang vanaand

maar jou wrede eenoog-angel

is uit ’n grotgraf kru ontangel

Ja jou wrede eenoog-angel

is deur Jesus wreed vermorsel

– 5 November 1994 (Pretoria)

Mosselbaai: ICU

Ek staan voor oom Jack Theron se bed in die hospitaal se intensiewesorgeenheid, oftewel “ICU”. Na 87 jaar vra sy hart vir vier aar-omleidings. Tannie Tokkie by die oorkantste bed skerts oor die “duurste hotel in Suid-Afrika” toe ek hierdie eenheid doop as “die ICU met die mooiste uitsig in die wêreld”. Ek sing vir oom Jack Psalm 23 op die ou wysie, en doen ’n gebed. Twee van die verpleegkundiges wil my eenkant spreek: “Kom bid asseblief vir ds André – hy is op sy einde.” Ek word ’n plastiekvoorskoot aangetrek en betree die glasvertrek. Masjiene raas ritmies; groen en rooi loer die liggies na my. Ek ontmoet ds André de Villiers in sy laaste koma. Sy oë is met kleefband toegeplak.
Ek sien die dood. Ons knik vir mekaar. Ek haal diep asem en bid vir hierdie onbekende kollega: Dankie, Here vir sy aardse bediening. Kom haal hom asseblief, Here Jesus. En ek sing vir die dood: “Kom kniel by die kruis, want Jesus ontmoet jou daar.” Die verpleegkundiges kon alles hoor; albei is in trane. Net daar bid ek vir hulle: Dankie, Here, vir ICU-engele. Wat u hande van vertroosting en bemoediging is. Ons ruil selfoonnommers uit en groet. Vyf en dertig minute later kry ek die SMS op Santosstrand: “Ds André sopas rustig oorlede. Baie dankie.”

Ten slotte
Deur Jesus Christus is die dood die oopbreek van die papie – tot ’n veelkleurige en vreugdevolle vlinder. Dit vlieg sy nuwe wêreld in. Adam Small sê: “Kô lat ons sing!” Ja, ons sing in ’n koor van gelowiges, sonder ophou, reeds sedert Stefanus se dae, en dié van Petrus en Maria Magdalena. Tot nou toe. Onthou net om die koorgedeelte twéé maal harder te sing: “Dood, waar is jou oorwinning? Dood, waar is jou angel?”

▶ Ds Francois Mulder is predikant in die NG Gemeente Blanco, naby George.

10 Responses to Om vir die dood te sing …

1.     Die artikel is hartroerend, my trane is vlak. So maand gelede het ek heelwat tyd in ICU spandeer saam met n vriendin – hulle dagtertjie is na twee maande van baie siek wees en veg 3 Julie 2013 oorlede op die ouderdom van 2jaar en 5 maande.. In ons gejaagde lewens is daar so min tyd vir mensself wat nog te se van ander mense? Ons is op die aarde geplaas om te dien, as ek daar vir dae moes dien deur net daar te wees met ondersteuning en liefde is dit waar God my wou he. Personeel van die Rooikruiskinderhospitaal was fantasties. Lika ons het vir jou Joh11:4 gebid, maar dit was nie vir jou aardse lewe nie, dit was vir jou ewige lewe. Nou berus ons by Ps139:16 – voor jou geboorte het die Here reeds die verloop van jou lewe beplan… Jyt ons van geloof, hoop en liefde geleer.Geniet die lewe, koester die mense naby aan jou hart, ons tyd op aarde is regtig net geleen.  Maderi van Greunen 15/08/2013 at 18:49

2.     Die een “doodslied” wat my altyd rondom Paastyd aangryp, is Jan de Wet se lied op sy destydse “Via Dolorosa” cd: Dood, waar is jou angel? Jy kon Hom nie oorwin! Jesus Christus lewe weer, sy hartklop het begin…”Francois Mulder 16/08/2013 at 06:44

3.     Ek staan by n broeikas in Bethlehem,OVS met ‘n gesigmasker aan. Kort tevore het twee klein babatjies langs mekaar gele: Francois Mulder+sy tweeling sussie Esperance. Hy ‘n skamele 3lb 6onse en sy 3llb 10 onse. Sy is weg hemel toe en ‘n eensame graffie met die woorde:”EN DAAR SAL GEEN DOOD MEER WEES NIE……en ook LAAT DIE KINDERTJIES NA MY TOE KOM ruk aan my hart. God het hierdie seuntjie gespaar… Aanhaling uit GEBEDSIMFONIE: 23 Verhale van Hoop deur Dr E E Mulder 0833066323 shyries@icon.co.za            elreza mulder  16/08/2013 at 09:59

4.     Dankie vir jou mooi woorde Maderi! Jy was vir daardie gesin die Hande van Jesus! Francois Mulder 16/08/2013 at 10:18

5.     Uitstekend verwoord, Francois.. Ek het nie woorde om te beskryf hoe uitstekend nie, want dit is te goed geskryf. Dis besonders. Nog meer kan ek nie se nie… Daar is nog lewe in die NG-kerk, en jy is deel daarvan.. Somerset (Sommie) Morkel
16/08/2013 at 10:33

6.     Ag, ek is al tot satwordens toe moeg vir Abel Pienaar, Osbloed van Niekerk en Piet Croucamp se se getjank. Aan die een kant wil hulle hê mens moet ook ruimte maak vir hulle sienigs en dit respekteer (m.a.w. moontlikheidsgesag of -warde daaraan toeken)maar aan die ander kant laat hulle geen geleentheid verbygaan om standpunte wat van hulle verskil, vernederend as snert af te maak nie. Wat my van hulle opval is dat hulle goed kan kritiseer, maar geen alternatief aanbied nie. Hulle skep as’t ware dus net n geestelike vakuum, klop hulleself op die skouer omdat hulle nog ‘n gelowige verneder het, bak in die warmte van hulle volgelinge se heldeverering en stap weg, sonder om vir ‘n oomblik enige seeempie van simpatie teenoor die smartebdes te tiib,

Die waarheid is dat ons almal smart beleef en dat die meeste van ons verkies om dit op ‘n ander manier te hanteer as om dit net te misken en te sê “daar’sniks”, of deur te sê “die ewige lewe is net ‘n fabel.”

As iemand gebore word, is almal bly, behalwe die een wat gebore word, want dit huil. Maar as ‘n gelowige sterf, soos ‘n hemelkind wat ook kan glo en gered kan wees, dan is almal hartseer, behalwe een. En dit is die een wat huistoe gaan. Vir my is die troos dat ons hulle weer eendag sal sien, want al is ons nou gebroke (2 Kor. 4,5), dan sal ons ‘n verheerlikte liggaam hê (1 Kor. 15) En ons sal op ‘n plek wees waar daar geen meer siekte of gebrek of pyn of smart of swaarky sak wees nie, want Jesus self sal daar wees (Opng. 22)

Mens moet maar net self die keuse maak – of die dinge wat mense self uitdink in ‘n poging om mense se hoop weg te neem en ‘n geestelike vakuum te skep (want dit staan verseker nie in die Bybel nie)of mens kies vir wat in die Bybel staan omdat dit meer gesagvol as mense is. Onthou ook dat menslike filosofie voortdurend verander maar dit was nog nooit nodig om die bybel te verander nie.  Yf Veldhuizen 18/08/2013 at 20:51

7.     Sopas weer aangeraak deur ‘n sterfbed moment met ‘n “caregiver” wat saam met familie huil oor die kosbare oom se stryd … Wees die troos-hande van Jesus vir hulle wat treur.  Francois Mulder 19/08/2013 at 10:08

8.     Dankie vir hierdie pragtige, belewingsboodskap van Jesus se oorwinning oor die dood. Ek beveel graag die boek van dr Jan Bothma aan wat ook hierdie roemtaal oor die dood so treffend stel “Waar is my geliefde wat gesterf het?” (LuxVerbi.BM)Chris Botha
20/08/2013 at 09:05

9.     Ds Andre de Villiers…Dit klink of dit my pa moes wees. Hy is op die 13de Julie 2013 weeggeneem van ons. Was in die ICU in mosselbaai. Ons mis hom baie…hy het baie vir baie mense in sy lewe beteken. Ons mis hom baie, maar dit voel of sy “happiness” ons nalatenskap is.Die verpleegsters was baie goed vir hom en ons familie. Mens onthou sulke dinge en waardeer dit baie. Baie dankie!! En Ds Francois Mulder , as dit my pa was, dankie ook vir jou gebed vir hom. Ons waardeer dit baie. EN my pa sou ook. Dankie !! Marilize De Villiers 07/09/2013 at 21:41

U2 KORT ONS VOORBIDDING, NIE AANBIDDING - 21 Maart 1998

U2 KORT ONS VOORBIDDING, NIE AANBIDDING - 21 Maart 1998

francois mulder

Op hierdie derde Saterdag van Maart was dit die Ierse Rockgroep U2 wat 67 000 mense laat saampak het in die Johannesburgse stadion. Was ek die enigste predikant, enigste Christen tussen die massas gesigte? Heel moontlik die enigste predikant uit die platteland, want om my het die walms van nikotien, bier en selfs ‘n verdwaalde daggarokie gehang.

“Waarom is ons hier...hoe’t ons hier gekom...waar’s ons...hoe’t julle hier gekom” sou die hoofsanger van die groep, Bono (Paul Hewson) later die aand vra. Hoe beland ‘n dominee by die grootste Rockvertoning wat Suid-Afrika nog gesien het? Wel, dis ‘n lang storie waarin my jongste broer ‘n groot aandeel het.  In ons jong dae op skool was ek die getroue U2 ondersteuner. Veral in my matriekjaar in 1987, toe U2 die wêreldmusiekbedryf oorrompel het met hul album The Joshua tree, het hulle my ook as voornemende tokkelok ingetrek met diepsinnige lirieke en ‘n unieke en eiesoortige klank. In I still haven’t found what i’m looking for het hulle geloof bely soos volg: “I believe in the Kingdom come/ then all the colours will bleed into one... You broke the bonds and You loosed the chains/ carried the cross and all my shame/ You know I believe that/ but I still haven’t found what i’m looking for”.  Toe ek later moed opgegee het met hierdie Iere in hul eindelose soektog na God wat volgens my nie in die regte rigting verloop het nie, het my broer nie moed verloor nie. Hulle musiek was die klankbaan vir sy lewe.

Toe begin die kulturele isolasie van Suid-Afrika verbrokkel in die nuwe bedeling en tweede rangse en vergete musikante en rockgroepe oorstroom ‘n uitgehongerde musiekpubliek. Reeds toe het ons onsself beloof - daar’s net een konsert vir ons en dis U2. Gevolglik was die kaartjies reeds in Oktober verlede jaar gekoop en het ons saam die dae afgetel.

Half tien die aand het die ‘diens’ begin. Vir heelwat mense is hierdie tipe skouspel kerk, met hul helde die gode wat aanbid word. Dié ‘kerkgangers’ was egter in vir ‘n verrassing, indien hulle die boodskap of preek van die verhoog af ingeneem het. In ‘n onderhoud met Graeme Klopper voor hul konsert het Bono so geantwoord op die vraag of supermarkte die kerk vervang het in mense se lewens: “That’s quite interesting because I feel supermarkets should all have chapels built onto the side as people spend so much time there. Actually, banks were the new churches, but now they’ve been replaced in turn by casinos - luck and chance have replaced faith” (Sunday Times Magazine, 8-03-1998: 13). Die tema van hul konsert was natuurlik Popmart, ‘n verwysing na die kommersialisme van die moderne popkultuur waarin alles te koop aangebied word en popsterre soos hulle teen ‘n prys aanbid kan word. In ‘n lied wat hulle dié aand nie sou doen nie, Wake up dead man, word die geldmakers en veral sommige kerke in hierdie wêreld geblameer vir hierdie toestand.  Die lirieke bely, beskuldig en bid so: “Jesus never let me down you know/ Jesus used to show me the score/ then they put Jesus in show business/ now it's hard to get in the door/ Jesus, Jesus help me/ I'm alone in this world.” Die massiewe verhoog en reusagtige videoskerm met ‘n geel boog (oftewel ‘n halwe McDonalds M), tandestokkie met olyf en indrukwekkende suurlemoen wat ons as toeskouers oorskadu het, het alles gesê - hierdie is ‘n groot supermark waar alles te koop is soos in die Amerikaanse styl. Maar wat ‘n begin vir die skouspel toe Bono se eerste woorde weerklink: “Looking for to save my soul/ looking in the places where no flowers grow/ looking for to fill that GOD shaped hole”. Skielik het ek geweet hier kom ‘n ding vanaand. Laat dié wat ore het om te hoor, luister deur die ritme en klanke na die soeke van hierdie ‘helde’.

Hul huldeblyk aan die menseregte leier Martin Luther King jr., Pride (in the name of love),

het goed gepas op Suid-Afrika se nasionale Menseregtedag. In dié lied word verwys na verraad wat teen mense gepleeg word in die naam van sogenaamde liefde. Onder andere word verwys na Jesus Christus as “One man betrayed with a kiss”. 

Hul kontroversiële lied Sunday bloody Sunday is reeds in 1983 as ‘n kreet vir vrede in Ierland geskryf. Selfs op ‘n Sondag dwing haat mense om mekaar met geweld en haat te vernietig, maar juis op ‘n bloedige Sondag het Jesus die finale oorwinning behaal. Hierdie proteslied vir vrede is pragtig aangevul met ‘n nuwe lied getiteld Please waarin Christene in hierdie konflik geteisterde wêrelddeel gevra word om op te hou met eensydige gebede vir ‘n spesifieke kant en opgeroep word tot daadwerklik vredespogings. Harde woorde teenoor Brittanje val wanneer Bono sing “So you never knew that the heaven you keep you stole”,

maar in Sunday bloody Sunday verwerp hulle die opsie van geweld met die verklaring “I won’t heed the battle call...”. 

Die hoogtepunt van die vertoning was die simboliese dans van Bono met ‘n lid van die gehoor. Hierdie handeling het reeds ‘n ritueel geword by alle U2 konserte as simbool van die eenheid tussen die groep en die gehoor. Dit kommunikeer o.a. ook die belangrikheid van die gehoor vir U2 en hul begeerte om die afstand tussen hulle en die gehoor af te breek. In hierdie ‘uitreik’ na die gehoor het Bono die skare in vier  van die landstale gegroet en Johannesburg begroet as Egoli. Na die dans met die jonge dame uit die gehoor het Bono een van hul treffers uit die tagtigerjare, With or without you, vir haar gesing. Sy het ‘n rooi stert en rooi horinkies op haar kop gedra wat Bono tydens hierdie lied afgehaal het. Toe sy hom die horinkies aanbied om op sy kop te sit, het hy dit simbolies afgewys. Hierdie handeling het uitstekend gepas by die boodskap van die lied wat vertel van die konflik tussen man en vrou as gevolg van die donker of eie-ek in elke mens. Die horings was simbool van die oorsaak van hierdie konflik. Bono se afwysing van die horings was ook ‘n wonderlike uitnodiging aan die jong meisie om haar ‘donkerte’ te bêre.

U2 het hul kragtigste vuishou gebêre vir die laaste paar liedere van die vertoning. Hold me, thrill me, kiss me, kill me vertel die tragiese verhaal van jong mense wat aanbid word as supersterre in die wêreld, maar wat juis deur hierdie aanbidding om die lewe gebring word. Deur die hele lied is op die videoskerm die gesigte van o.a. Kurt Cobain van Nirvana (selfmoord), Michael Hutchence van INXS (selfmoord), Jimmy Hendrix (dwelms), Janis Joplin (dwelms) en Marilyn Monroe (selfmoord, hoewel onseker) vertoon. Die lirieke is ‘n skerp aanklag teen mense wat hul helde vereer en aanbid en uiteindelik daardeur ‘vermoor’: “they want you to be Jesus/they’ll go down on one knee/but they’ll want their money back/ if you’re alive at thirty-three”. Hierdie supersterre voel dikwels vasgevang in die ‘tronk’ van heldeverering waarin hul aanhangers hul toesluit. “You don’t know how you got here/ you just know you want out” sing hulle oor hierdie dilemma. Bono spot met mense wat so laag daal deurdat hulle moderne keiserverering beoefen, as hy sy agterstewe draai na die gehoor wanneer hy die woorde ‘kiss me’ sing. So laag daal mense dat hulle gewone sterflinge aanbid as gode. Die keuse word aan die gehoor oorgelaat. Gaan julle hierdie groep ook aanbid totdat julle ook hulle bloed sal eis?

Die aand is afgesluit met U2 se toonsetting van Psalm 40 wat gekomponeer is in 1983. Die lied kontrasteer met Staring at the sun se pleitende reël wat sê “God is good but will He listen?”  Saam met Dawid sluit hulle egter wel die aand af met hierdie lirieke: “I waited patiently on the Lord/ I cried for Him to hear my cry/ He set me up, my feet upon a rock/ and I will sing a new song/ how long must we sing this song?/ He lift me up out of the pits/ He made my footsteps firm/ many will see, many will see and hear/ ‘cause I will sing, sing a new song/ how long to sing this song.....”. Die koorgedeelte van hierdie lirieke vanuit die Bybel is vir etlike minute na die groep reeds die verhoog verlaat het, steeds deur die gehoor gesing.

Die konsert was verby, die stadion bestrooi met blikkies en gemors. Ja alles kom tot niks.  Is U2 ware Christene? Dis ‘n saak tussen hulle en God. Hul verwysing na die worsteling tussen Jakob en die engel in Bullet the blue sky, bevestig vir my hul voortdurende worsteling met vrae rondom God en geloof.  Hierdie stryd is om te onderskei tussen die leuens van die wêreld en die waarheid van God.  “Looking for baby Jesus under the trash” sing hulle met verwysing na die waarheid wat dikwels verberg word deur die gemors en leuens van hierdie wêreld.  Het U2  ‘n boodskap vir die kerk en die wêreld wat ook Bybelse beginsels inkorporeer? Ongetwyfeld ja! Maar wat kan ons as Christene gee aan hierdie helde van baie? Méér as die R170 vir die kaartjie? Méér as die geld vir hul gewilde cd’s? Méér as maar net luister na hul soeke en vrae? Ja! As Christene wat dié antwoord, Jesus Christus gevind het, is daar vir ons die uitdaging: ons helde kort ons voorbidding, nie aanbidding. U2 - ek en baie ander Christene bid vir julle en ook vir hulle wat nog afgode maak van julle ten spyte van julle boodskap. Voorbidding?  Ja!  Waardering vir ‘n Godgegewe talent?  Ja! Maar aanbidding?  Nét vir die lewende God wat ons voete soos dié van Dawid op ‘n stewige rots sit.

Leonard van der Merwe? Of Koos Cohen?

 http://kerkbode.co.za/leonard-van-der-merwe-of-koos-cohen/

Dit is nie sommer enigeen wat kan vertaal nie. Ook nie lirieke nie. En veral nie dié wat al ikoonstatus verwerf het nie. Maar FRANCOIS MULDER het pas ’n wonderlike Leonard Cohen-ontdekking gemaak. En dit is geen Van der Merwe-grap dié nie. Allermins. Hy beskryf dit as ’n meesterstuk.

Wyle George Weideman het die gawe ontvang. Baie ander vertalers van bekende/beroemde boeke ongelukkig nie. Ek onthou my pleitbrief in 2008 aan ’n Christelike uitgewer, met dié versoek: “Groot asseblief: Gebruik voortaan vertalers met sowel taalkundige as teologiese onderbou.” Want dikwels is oorhaastige vertaling en publikasie (om betyds die gewildheidsgolf van die oorspronklike werk te ry?) ’n verleentheid vir almal – veral vir die oorspronklike werk se aanhangers.
En ek kan my net indink hoe skaam die skrywers sou wees indien hulle Afrikaans sou kon verstaan – en dan moes uitvind wat van hulle kuns geword het. Maar selfs briljante vertalers het ook hulle frustrasies. Andries Cilliers, byvoorbeeld, meestervertaler wat hy is, skryf oor sy vertaling van CS Lewis se Mere Christianity: “Ek het sover moontlik die versoeking weerstaan om Lewis ‘meer eietyds’ te laat praat.” En dit is die frustrasie met alle literatuur- en kultuuruitinge: Dit dra altyd “die tekens van die tyd” – daardie spesifieke tydvak se merkers (soos Novilon-vloere in die kombuis, wat uitroep: “Ons is trots 1970!”).

Musikale debakels, maar … 
Ook Afrikaanse musiek het in die jare tagtig en negentig van die vorige eeu allerlei vertaal-debakels beleef – met sóveel gewilde Duitse melodieë wat skaamteloos gekaap is. Wat toe nuwe, middelmatige skeppings geword het. Alles ter wille van die magtige Mammon. En meestal ten koste van daardie tyd se werklike pioniers. Die Afrikaanse gospelmusiek-wêreld het dit nie vrygespring nie, en veral VSA-klone is voortgebring. Selfs Jan de Wet se wonderlik-vertaalde lied, “Hierdie Kind”, is in die VSA gebore – uit die pen van Scott Wesley Brown, en as “This Child”.
Maar toe sak Koos van der Merwe – komponis van die onvergeetlike “Houtkruis” en mede-profeet van die groep Prophet – in die blokke om ’n musikale ultramarathon aan te pak: Laat reg geskied aan een van die gewildste, diepsinnigste meesters van die folkmusiek-wêreld. Ja, ’n enigma. In Afrikaans. Én: Kry toestemming om dit aan te pak … by die meester self.

Onmoontlik? 
Die sweet het getap terwyl ’n Kanadees-Afrikaanse muse iets heiligs en besonders in kreatiwiteit se onbekende baarmoeder voortbring: Leonard Cohen wat hom voor jou kaggel kom tuis maak. En in jou hartstaal sing. Ja, Leonard Cohen in Afrikaans!

Prewelende troebadoer 
Om die nodige toestemming te kry, moes Koos sy arbeid voorlê, kompleet soos ’n proefskrif. En hy moes elke vertaalde sin weer in Engels terugvertaal. Met ’n verduideliking en verdediging daarby. Maar na ’n láng wag is hy, huppelend, ook hierdie hekkie oor. As akteur Chris Mulder in ’n Chris Chameleon kon verkleur – een wat soms ook BOO! skree en deesdae selfs ’n Afrikaanse doef-doef popster, Sarel Fourie, in “Fanie Fourie’s Lobola” kon speel, dan is dit seker moontlik vir ’n deurwinterde diepseun prediker-digter-sanger om in ’n Kanadese troebadoer te transformeer, een wat in Afrikaans prewel? Daantjie Badenhorst van Noot vir Noot-faam was aanvanklik (uit beginsel) skepties oor die projek. Maar na sy eerste luister, en nadat die album se 15de plek op die Suid-Afrikaanse Top 20 almal verras het, het Daantjie sy dinamiet-stempel van goedkeuring daarop geplak. Met dié woorde: “Ek het nie gedink ek gaan dit sê nie, maar ek hou regtig baie hiervan!”

Kom ons proe …

So, kom ons steek daardie kaggel aan en maak gereed vir ’n unieke wynproe – met die komplimente van Koos se kelder. Die vrug van die kreatiwiteitsdruif staan voor ons uitgestal: 14 bottels – elkeen uniek in aroma en tekstuur, maar beslis vanaf dieselfde Kanadees-Afrikaanse wingerdplaas.

Eers is ons sjampanje-vrolik.
En dans met “smeulende viole” (snit 1: “Dans my na die liefde toe”) voordat ons met ’n swaar Cabernet Sauvignon neerdaal na die koue “Babilon” (snit 2). Dan kuier ons in New York – met ’n Rosé in die hand en ’n blou reënjas aan die lyf (snit 3: “Beroemde blou reënjas”). ’n Merlot-gebed en daarná ’n Shiraz-knie-psalm dwing ons grond toe (snit 4: “As U dit so wil” en snit 5: “Halleluja”) waarna ons soos slawe om rigtingaanwysings bedel (snit 6: “Wys my die plek”). Op hierdie album is ons selde alleen, want “een vir een kom die gaste aan”. Daar word gedans, maar ook gedwaal en geween, sodat “die meeste hartverskeurd” uiteindelik die nag in loop – met die vraag: “Waarom het U my verlaat?” (snit 10: “Die gaste”).  Die verwysings na vroue in hierdie liedere laat doelbewus ’n soet sjerrie-smaak na.

Maar soms ook dié van ’n suur Riesling: Eers soek ons saam na die “Gypsy se vrou” (snit 9) en hoor die waarskuwing: “Tussen elke man en vrou kan iemand kom, maar is dit jy, dan sal jou oordeel kom.” Dan is ons in ’n fantasie-wêreld, waar Suzanne (snit 12) net verskyn “… in drome … ek sal haar nooit ken nie.” In “Almal weet dit wel” (snit 13) ontmoet ons die getroue metgesel, wat egter “… soveel mense … moes ontmoet – sonder klere om (haar) vel!” Batseba bind Dawid “aan haar kombuisstoel vas, breek sy troon en sny sy hare af”. Hooglied-liefde word besing, want “die Heilige Duif het saam beweeg en elke asemteug was Halleluja”. Maar ná die hartstog volg verwerping, en “nou leef ons in afstande … Jou oë is sag met hartseer” (snit 7: “Dis nie hoe ons totsiens moet sê”). In “Ballade van die wegloopmerrie” (snit 11) kry ons soveel méér as net die verhaal van ’n cowboy en sy perd. Hierdie ruiter fluister Rut-woorde: “Waar u ook al gaan, ek gaan ook daar.”
Maar die eenheid is kortstondig en ons wonder saam: “Wie breek dit weer stukkend net die volgende nag? Party sê dis hy, party sê dis sy, of sê liefde is soos rook – by regmaak verby …” Die skemerkelkie op die album is “Slaapliedjie” (snit 8), maar dit is eintlik woorde vir grootmense met bang harte: “Is jou hartjie bang? Dit verbaas my min! Is die nag te lank? Slapies as ek sing.” Ook die transendente kom gereeld voor: “Jesus was ’n skrynwerker wat waters kon betimmer. Daarom roep ons soos matrose in ons storms en ons skandes” (“Suzanne”). Met “Heilsleërflenters” aan sien ons “die bloedige kruis op Golgota” en die heilige hart wat versmelt (“Almal weet dit wel”). Die hoogtepunt in dié projek lê in die laaste proe.

Moenie dat die “Halleluja Reprise” (snit 14) jou flous nie. Ek het aangeneem dat dit dalk net die musiek is – soos baie ander “reprises” aan die einde van ’n album. Maar nee, hiérdie wyn is ’n versnit, met al 13 vorige wyne se inhoud perfek gemeng. Dus ’n sewe minuut, agt sekonde-lange kragtoer. Hier word ons oorrompel met ál die verskillende emosies waardeur ons reeds op dié album gegaan het. Ek kan nie onthou dat ek al ooit in één lied hoendervleis, trane, verslaentheid en smagtende hoop só kragtig beleef het nie. “Devastating” is dalk ’n gepaste woord. Van die ekstatiese, maar o so vernietigende Batseba-episode, deur die kritici se afjak, tot en met die brose verskyning voor die “Heer van Sang”. Koos se pleitende Halleluja’s aan die einde van dié lied kom vir my die naaste aan wat ek my Dawid se stem sou voorstel wanneer hy sy psalm-krete voor God uitstort.

Koos van der Merwe se vertalings is uiteindelik poëtiese omdigtings; daar is geen woord-vir-woord-dwingelandy nie. Hulle word kunswerke in eie reg – maar onmiskenbaar steeds Cohen. En Matthys Maree se verwerkings is nommerpas. Met van die beste sessie-musikante in ons land, is die palet perfek vir Koos se diepgeprewelde kwashale.   Psalmis én profeet Leonard Cohen ís soos die Bybelse Dawid – rou-eerlik, stukkend, passievol én hoopvol. In die mond en deur die hart van Koos van der Merwe rol Cohen se woorde en wysies getrou en outentiek op jou af.

Heel gepas dra Koos dan die album aan sy held op, met dié woorde: “Hy het ons lewe verryk deur ons in te laat in die heilige ruimte van sy verlange en liefde. Die woorde en wysies waarmee hy sy diepste wroeging vanuit stille skadu tot verhewe klank omskep het, help ons om te glo dat hemelse musiek uit stoflike pyn gebore kan word.” Ons sou Cohen inderdaad as ’n eietydse psalmis kon tipeer. En: “Polse sny-musiek?” terg-vra ek Koos oor ’n koppie koffie. Sy besliste antwoord: “Ek stem glad nie saam nie! Digters en psalmiste help ons om ons pyn, ons drome, ons vrese en ons hoop deur hulle kuns te verwoord. Gedeelde pyn is halwe pyn.” Cohen is egter ook gereeld ’n profeet – een wat ’n spieël vir die samelewing omhoog hou.

Veral in “Almal weet dit wel” is sy kritiek subtiel en vlymskerp. Sy Kanadese eweknie, Bruce Cockburn – ’n woord-en-wysie profeet in eie reg, en die fokus van teoloog Brian Walsh se nuutste boek – verwoord hierdie profetiese aspek van die digterslewe só in sy lied “Maybe the poet”: “Maybe you and he will not agree / But you need him to show you new ways to see – Pay attention to the poet / You need him and you know it”

My enigste klagte? Waar is die tekste wat binne-in die CD-boekie moes pryk? Dit is soos om ’n digbundel te koop … maar as jy dit oopmaak, vind jy net ’n CD met opnames van die digter wat sy gedigte voorlees. Hierdie kunswerk verdien dit nie. Mag dié onreg in ’n tweede oplaag reggestel word!

Hiervoor gebore … 
In elke prediker se boekrak, langs die oorspronklike Griekse Nuwe Testament en Hebreeuse Ou Testament, staan daar verskeie Bybelvertalings. Nét so hoort daar, langs die oorspronklike Cohen in jou CD-versameling, hierdie meesterstuk. En as jy nog nie in die wonderwêreld van sy musiek ingelyf is nie, is hierdie die perfekte kennismaking. Is dit beter as die oorspronklike? Verkeerde vraag!
Het Leonard Cohen (soos Ivan Rebroff in 1969) al ’n Afrikaanse CD opgeneem? Na dese antwoord ek: “Beslis ja!” Koos, jy is inderdaad, in jou eie woorde, “gebore om hierdie CD te maak”. Jou vriend, Jan Hoogendyk, het as Elvis Blue beroemd geword. Mag jy, as Koos Cohen, dít ook smaak. Oefen dus maar solank: “My name is Cohen, K-O-O-S Cohen.”

- Francois Mulder is predikant van die NG Gemeente Blanco op George. Hy en Jaco Strydom van Echo Jeugontwikkeling het tydens Pinksterweek hulle “Dominees-Boy-Band”, vertiSONtaal, gestig. Hy is ook voorsitter van die drukgroep genaamd “Druk Koos Cohen se woorde in die CD-omslag” (DKCWCD). ’n Volledige onthulling deur die skry­wer: “Ek het my CD aanlyn gekoop en was onder geen verpligting om ’n positiewe artikel en resensie te skryf nie.”

KERKBODE ARTIKEL: Ons kort meer Thandi’s in Suid-Afrika!

KERKBODE ARTIKEL: Ons kort meer Thandi’s in Suid-Afrika!

Ons kort meer Thandi’s in Suid-Afrika!

Wanneer “streng dokter” jou afboek vir ‘n week en daar staan “Sino Brongitis Flu” gevolg deur “Streng bedrus” op die Mediese sertifikaat, dan weet jy: dié week is dit jy, die duvet, die laptop en die wêreldrekord vir die meeste pille-afsluk-op-een-slag!

Dan begin jy met ‘n “om-te-doen-tydens-die-onverwagte-baie-tyd-lysie”:

1. 100 maal stem vir Elvis Blue op MXit (dankie Gert Barnard jnr dat jy die oom stap vir

stap verduidelik het.) GEDOEN!

2. Kies slegs een uit die volgende vier moontlikhede (die dokter het ook iets gepraat van matigheid):

a) Lees Randy Pausch se “Last Lecture” en begin skryf aan my “Last Sermon” –

mens weet nooit!

b) Kyk die dvd-reeks “One month to live.”

c) Kyk “Bucket List” en “Dying Young” in een sitting.

d) Skryf daai artikel vir “Kerkbode” klaar wat al twee maande by jou spook – die een oor

die slegte ongeluk waarop ons afgekom het.

Alle grappies op ‘n stokkie – as jy dié artikel lees, dan weet jy dat opsie D gewen het. ‘n Paar ongelukke en ‘n paar sterfgevalle “spook” die afgelope tyd by my. Nie dat ek moet kla nie – soos dit liewe Gert Niehaus se lot is as die werklik-omgee begrafnisondernemer van George, is dit elke dominee s’n ook – elke nou en dan moet die dood van aangesig tot aangesig in die oë gekyk word.

Twee weke gelede het die Burger-lamppale dit uitgeroep: “Knysna geskok oor Predikant se dood.” Ek het twee maal saam met dominee Jacques du Toit (30) kursusse in Hartenbos bygewoon. So bietjie gesels, maar niks om oor huistoe te skryf nie. Ons was dus kollegas in buurdorpe ... ek in George en hy Knysna. Besig in ons elkeen se klein hoekie ... tot die skok-berig! En die skielike besef ... dit kon netsowel ek gewees het! Jong dominees sterf ook – Jacques op ‘n motorfiets, Stefan Louw via ‘n inbreker-koeël...

My gunsteling sanger is die Kanadees Bruce Cockburn, Kanada se besbewaarde geheim. Hy’s die troebadoer wat my al die meeste oor lewe en dood laat nadink het. En laat lag het:

“I could have been hit by a falling pane of glass; You could have had shark teeth write "finit"; We could have been nailed by some vigilante type; In a case of mistaken identity – obviously; Anything can happen; To put out the light; Is it any wonder; I don't want to say goodnight?” (Anything can happen 1980.)

Ek sien die gebeure nog helder in my gedagtes: Toe my drie kinders gelyk skree: “Stop pappa!”, toe weet ek hier’s moeilikheid. Ons rustige aandjie sou nie weer dieselfde wees nie.

10111 … “kom dadelik, ‘n voetganger is deur ‘n bakkie getref … stuur ambulanse ook!” Ons staan in die middel van die pad – die straat reg voor my oudste se Hoërskool.

Ek sien eerste sy kaal voete - die een skoen lê tien meter na regs, die ander tien meter na links van hom in die pad. Hy lê roerloos, gesig na die teerpad, een meter langs die sperstreep. Ek merk op sy hare is gevlegte rasta-lokke. Hy’s opslag dood flits dit deur my brein.

Die bestuurder van die bakkie praat oor ‘n selfoon – hy lyk geskok en verwese. “Laat weet my ma-hulle, ek het iemand raakgery … ek dink nie hy gaan dit maak nie.” Sy stem bewe, hy’s bleek en begin huil in sy een hand. “Moenie dat hulle nou-al kom nie, hy lê nog in die pad. Die ambulanse is nog nie hier nie.”

Om 18:57 het ek dit so verwoord op my facebook-status:

“Afgekom op 'n ongeluk regoor Hoërskool Outeniqua in die reën en die polisie gebel: 'n bakkie het 'n voetganger getref. Thandi van George hospitaal het haar naam (liefde) gestand gedoen en vir 15 minute probeer om die slagoffer by te bring, maar helaas onsuksesvol. Aaklige gevoel op my maag :-(”

In die middel van die straat, in die reën, op haar knieë langs ‘n tref-en-trap slagoffer. Sy kon nie verby ry nie. Sy kon nie maar net ‘n “onskuldige omstander” bly nie. Sy moes help, sy was sy laaste hoop! En vir 15 minute gee sy haar alles om hom te red. Aanvanklik wonder ek – maar sien sy nie hy’s opslag dood nie? Maar dan tref dit my – as ek daar op my rug gelê het, of my kind, sou ek ook iemand wou hê wat nie moed opgee met my nie. Wat met geweld hartmassering en met vasbyt mond-tot-mond asemhaling gee. Toe sy stap na haar motor hardloop ek haar in en sit my arm om haar en sê: “Thank you so much for what you’ve just done for that man!” Sy antwoord: “I tried my best, but it wasn’t enough ... eish!” “What’s your name?” “Thandi. I work at George hospital.”

Op pad terug huis toe tref dit my – haar naam Thandi is afgelei van ‘n Xhosa woord wat liefde beteken. Thandi het sopas gewys hoe praktiese liefde lyk. Ons kort baie meer Thandi’s in Suid-Afrika! En in my gedagtes eggo die woorde van Lukas 10: “Gaan maak jy ook so.”

Francois Mulder

64DaeFokus - Habana, Richard Gere en Hillary Swank

64DaeFokus - Habana, Richard Gere en Hillary Swank

1 Augustus 2008

Dit was HEERLIK om laas Sondag fees te vier oor God - in die erediens en daarna met die poedingfees in die kerksaal. Baie dankie ALMAL wat dit so besonders en smullekker gemaak het! Die Here seën ons met julle DIENSWERK.

Asof die opwinding van heerlike poeding nie genoeg was nie, is baie seuntjies (en dogtertjies) "bederf" deur hul rugbyheld, Bryan Habana, te ontmoet na die erediens. Wat 'n snaakse belewenis vir ons almal toe die kindergroepe klaar is en die kinders hul held kom soek het in die erediens. Die nuuskierigheid en opwinding van die seuntjies wat deur die vensters loer en Pa's en Ma's wat met hul oë hul kinders probeer "aanspreek", was kostelik!

Na die diens kon ek kortliks met Bryan en sy meisie Janine gesels. Waaroor ek die BLYSTE is, is die feit dat hierdie 2 jongmense uitverkoop aan Jesus is. Ek is bly daaroor dat ons kinders (en party van ons grootmense) in Bryan 'n held het wat nie skaam is om sy geloof voor ander te bely deur in die openbaar 'n erediens by te woon nie. Volgende keer as hierdie kinders hom sien op TV gaan hulle onthou: 1. Ek het hom ontmoet 2. Hy was by ons kerk en die belangrikste 3 Hy is 'n Christen! Kom ons bid vir Bryan en Janine en ander hoë profiel christene wat in die vergrootglas van die media leef.

Maar kom ons onthou ook dat in God se oë dit nie gaan oor hoe BELANGRIK jy is nie, maar of jy aan Hom BEHOORT!

Lees gerus ook hierdie besondere artikel van Professor Hennie Stander (skrywer van dieBybel@kinders.co.za)



BELANGRIKE STERRE Prof Hennie Stander

Vrydag, 1 Augustus 2008 Richard Gere en Hillary Swank was nou ’n paar dae hier in Johannesburg vir die verfilming van tonele vir die film Amelia. Nuusberigte sê dat “mense wil omval” wanneer hulle hierdie twee sterre sien.

Dit is darem snaaks dat die meeste mense so graag bekende mense wil ontmoet of wil sien. In die amper 7 jaar wat ek Maksiman se redakteur was, het ek nogal die geleentheid gekry om etlike kere by funksies ensovoorts verskeie bekende mense in ons land te kon ontmoet. Almal was heel oulik en gaaf, maar ek moet regtig sê dat hulle ook niks meer oulik is as die ‘gewone’ mense rondom ons nie (en daarmee wil ek geeneen van die bekende mense te na kom nie). Ek het ’n paar jaar lank as stoker op die spoorweë gewerk, en ek was ook 12 jaar in die weermag (nie as kapelaan nie, maar in die gewone eenhede). En ek het ook in hierdie omgewing net sulke interessante mense ontdek wat my lewe ontsaglik verryk het.

Ek het juis netnou so ’n aangrypende en opregte briefie gelees wat ’n dame vir my geskryf het wat in die gevangenisdiens werk. Die egtheid wat uit haar briefie straal, het vir my so baie beteken. Ek kan net sien dit is iemand wat regtig vir Christus liefhet, en wat ’n hartsbegeerte het om ‘n pad met die Here te stap. So ’n briefie laat dikwels ’n ewe groot indruk op my, as wanneer ek met bekende teoloë in die wêreld gesels, en ek kry ook periodiek sulke geleenthede.

Al wat ek vandag wil sê, is die volgende: Ontdek die diamante in die harte van gewone mense rondom jou!! Gesels bietjie met jou huishulp, en laat sy jou vertel van haar lewe, en jy sal agterkom dat sy ’n vrou is nes jy, en ook jou soort drome en frustrasies beleef, en dat sy ook al ’n klomp lewenswaarhede geleer het wat jy ook jou eie kan maak. Gesels met kindertjies. Moenie jou buurman of buurvrou vergeet nie. Beweeg net ’n bietjie nader na hulle toe, en dalk ontdek jy ’n kosbare diamant in daardie persoon. Probeer om die pêrels raak te sien in jou kinders, en in jou lewensmaat, en in jou kollegas.

Ek weet dat gewone mense rondom my my lewe dikwels meer kan verryk as wat Richard Gere en Hillary Swank sou kon doen. Moenie die skatte verwaarloos wat rondom jou is nie. Christus het eenkeer sommer ’n kindjie nader getrek en gesê so ’n kindjie is die heel belangrikste in die koninkryk van God. Kyk vandag met nuwe oë na mense rondom jou, as mense wat jou lewe kan verryk.

http://www.carpediem.co.za/henniestander/